De laatste jaren zien we een staatsgreep tegen de democratie die zich in heel Europa en daarbuiten voltrekt – aangewakkerd door een combinatie van buitenlandse hybride oorlogsvoering (vanuit vooral Rusland en China), extreemrechtse groeperingen en technologiemonopolies. Deze drie bedreigingen staan niet los van elkaar; ze zijn met elkaar verbonden en versterken elkaar.
Autoritaire regimes zetten ‘scherpe macht’ in om de democratie te ondermijnen door sociale media en digitale technologieën als sloophamers te gebruiken (bijvoorbeeld apps, browsers, AI, enz.). Tegelijkertijd hebben extreemrechtse bewegingen online en offline aan aandacht en daardoor aan populariteit gewonnen. De ongereguleerde technologie is niet alleen een krachtig instrument geworden voor autocraten, maar ook voor de CEO’s van Big Tech zelf. Deze op geld en macht beluste ’techbroers’ hebben miljarden uitgegeven om de Trump te laten kiezen en om hem en zijn regering te paaien en te beïnvloeden.
Deze studie uit 2021 noemde 9 digitale bedreiging voor de democratie:
- digitaal beperkte cognitie,
- realiteitsapathie,
- een bewapende informatieomgeving,
- fragiele complexe infrastructuur,
- aangetaste privacy en gegevens,
- verzwakte media-instellingen,
- toenemend digitaal autoritarisme,
- gefragmenteerde ideologieën en identiteiten, en
- de toenemende commercialisering van aandacht.
Herkenbaar? Deze trends zijn gevaarlijk voor de democratie omdat ze onze aandacht afleiden van feiten en ons tot volgzame slaven van onze emotionele impulsen maken. Fijn voor de commercie en autocraten. Dit gaat ten koste van feiten, de waarheid en het onderlinge vertrouwen. Zonder feiten, waarheid en vertrouwen hebben we geen gedeelde realiteit en geen democratie. En dan wordt het onmogelijk om de existentiële problemen van onze wereld aan te pakken.
En dan ook nog dit. De afgelopen decennia hebben technologiebedrijven, onder het mom van ‘innovatie’, met succes regelgeving omzeild en zijn ze er zelfs in geslaagd de macht van regeringen over te nemen. Technologie, die ooit werd geprezen als bevrijdend en democratiserend, is nu een ondermijner van de fundamenten van onze democratieën. We zijn ongelooflijk naïef geweest door onze democratische ruimte toe te vertrouwen aan Amerikaanse en Chinese sociale netwerken, waarvan de belangen helemaal niet het voortbestaan of het goed functioneren van onze democratieën dienen.
Onder druk van de VS komen er vanuit de EU alleen maatregelen voor vrijwillige coördinatie in plaats van bindende verplichtingen of handhavingsinstrumenten. Er zijn ook geen maatregelen tegen de systemische risico’s die platformalgoritmes en digitale bedrijfsmodellen met zich meebrengen. Terwijl de mogelijkheden er zijn om risicobeperkende maatregelen af te dwingen onder de digitale wetgeving van de EU.